Cwmbrân Uchaf i Henllys

Taith gerdded fynyddig sy'n mynd heibio i adfeilion capel pererindota hynafol

Cychwyn: Heol Cwmbrân Uchaf

Gorffen: Henllys Way, Henllys

Parcio: Parcio ar y ffordd

Pellter Bras: 5 cilometr / 3 milltir

Amser sy'n Ofynnol: 1.5 awr

Mae dechrau'r daith gerdded hon yn mynd â chi heibio i hen Ffatri Wlân fechan yn y 1930au, a oedd yn gwneud crysau gwlanen i'r glowyr. Cafodd ei phweru gan ddŵr a ddargyfeiriwyd o Nant Brân. Mae rhai o'r trigolion lleol hŷn yn cyfeirio at y ffordd hon fel Factory Road o hyd, yn hytrach na'u henw presennol, sef Heol Cwmbrân Uchaf. Byddwch hefyd yn mynd heibio i safle'r hen waith brics. Erbyn canol y 1840au, roedd nifer ryfeddol o frics tân, sef 100,000, yn cael eu cynhyrchu yma bob wythnos.

Byddwch yn anelu am Landerfel. Yn ôl y traddodiad, roedd Derfel (a oedd yn cael ei alw'n Derfel Gadarn) yn un o farchogion y Brenin Arthur a gymerodd ran ym Mrwydr Camlan yn 540 OC.

Tua 200 metr y tu hwnt i'r ffermdy yn Llanderfel, yn y cae i'r dde ohonoch, uwchben lefel y lôn, ceir adfeilion capel bychan Sant Derfel. Cafodd y capel hwn ei ddefnyddio gan bererinion ar y ffordd o Abaty Llantarnam (a oedd yn Fynachlog Sistersaidd ar un adeg) i Ben Rhys a thu hwnt i Dyddewi yng ngorllewin Cymru. Mae'r capel yn dyddio'n ôl i oddeutu 550OC a chafodd ei sefydlu gan Sant Derfel, yn ôl pob sôn. Hwn yw un o ddau gapel yn unig yng Nghymru sydd wedi'u cysegru i'r sant. Sant Derfel yw un o'r 1,000 o seintiau Celtaidd sydd wedi'u claddu ar Ynys Enlli yng ngogledd Cymru, yn ôl pob sôn.

Yn hwyrach ar y daith gerdded, byddwch yn mynd heibio i blac sy'n rhoi gwybodaeth am Lofa Henllys, a sefydlwyd ym 1895.

Mae rhan o'r adran hon o'r daith yn dilyn y dramffordd (The Incline) a oedd yn mynd o'r chwarel yr holl ffordd i lawr i Gamlas Sir Fynwy ac Aberhonddu.

Byddwch yn mynd heibio i Old Row a New Row, a adeiladwyd yn gartrefi i'r gweithwyr o Lofa Henllys. Mae'r hynaf yn dyddio'n ôl i'r 1800au. Ymadawyd Glofa Henllys ym 1898, ond fe ailagorodd yn ddiweddarach. Mae cofnodion yn dangos mai deg o ddynion yn unig a oedd yn cael eu cyflogi ym 1900 yn cynhyrchu glo a chlai rhas las; 7 ohonynt o dan y ddaear a 3 ohonynt uwchben y ddaear.

Lawrlwythwch gopi o daflen  Llwybr Torfaen - Ffigur 8  sy'n cynnwys taith gerdded Cwmbrân Uchaf i Henllys.

Diwygiwyd Diwethaf: 25/10/2021
Am ragor o wybodaeth cysylltwch â:

Cefn Gwlad

Ffôn: 01633 648329

Nôl i’r Brig